أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )
180
قانون ( فارسى )
اجزاى گياه حالت آفتابگردانى دارد . اين گياه اكثرا در اطراف آبادى و در ويرانهها رويد . تخم و شيرهاش را به همان اسلوب چيدن و نگهدارى كردن نوعهاى ديگر مىچينند و نگه مىدارند . تأثيرش تأثير ساير انواع يتوع است . ليكن بسيار ناتوانتر از آنها است كه ذكر شدند . و گويند شيرهدارى ديگر هست كه آن را ( سروى ) گويند . درازى ساقهاش از يك وجب تا يك ذرع است . ساقه سرخرنگ و برگها از ساقه بيرون آمدهاند و به برگ شلتوك شباهت دارند كه تازه سر برزند . اين گياه نيز پر از شير است و قوتش همانند قوت يتوعىهاى نامبرده است . همچنين گويند : شيرهدارى ديگر موجود است كه در سنگلاخها رويد . و شاخههايش پيرامون آن را از هر سوى فراگرفتهاند . برگهاى زياد و برهم پيچيده و سرخرنگ دارد كه به برگ آس اما باريكتر شبيه مىباشند . ثمرش مثل ثمر ( عسف ؟ ) است . و به كار بردن اين نوع همچون ساير يتوعىهاى نامبرده است . و يكى از گياهان شيردار هست كه برگهاى پهن شبيه به برگ زنبق زرد دارد . بيخ و شيرهء آن كيموس آبكى را بيرون ريزد . كسانى بر اين رأيند كه گياه ( فيلووسا ) نيز يتوعى است و شيرهاش همان است كه آن را ( فورباساس ) گويند . گياه فيلووسا ساقهاش به بلندى يك ذرع و بيشتر از يك ذرع ، چهارگوشه ، پرگره ، برگهايش ريز و باريك و لبه تيز و شبيه به گل گياه سروى است كه ذكر شد . گلهايش كوچك و بنفشرنگ ، تخمش پهن و عدسمانند ، بيخش سفيد و پرشير - و در بعضى جاها اين گياه بسيار بزرگ مىشود . يك مثقال از بيخ اين گياه را با عسلاب بخورند اسهالآور است . ثمرش هم مسهل است . شيرش را با آرد گاودانه مخلوط كنند مسهل است . كسى كه برگ اين گياه را استعمال مىنمايد بايد مواظب باشد كه مقدار تناولى از سه مثقال تجاوز ننمايد . و همچنين كسانى هستند كه ماهودانه را از تيرهء يتوعيان شمردهاند . ماهودانه ساقهاش توخالى و به ستبرى يك انگشت و به درازى تقريبا يك ذرع است . شاخههايى از ساق جدا شدهاند . هم ساقه برگ درآورده و هم شاخهها . برگهايى كه از ساقه سر برزدهاند مستطيل الشكل و به برگ بادام شبيهاند و از برگ بادام پهنترند و از آن صافتر . برگهايى كه بر جوانهها هستند از برگهاى ساقه ريزتر و به برگ زراوند و گياه عشقه مىمانند . تخمدان اين گياه بر شاخهها و به دانهء كبر شبيه است و در داخل تخمدان سه دانهء از هم جدا موجود است كه از دانهء گاودانه بزرگترند . اگر دانه را بشكافى مادهء سفيد شيرينمزه مىيابى . بيخ اين گياه باريك و سفيد است و در طب به كار نمىرود . همه اجزاء گياه ماهودانه پر از شيرى است كه با يتوع برابر است . هرچه ما دربارهء اصناف يتوعات ذكر كرديم از فرمودهء دانشمند بزرگ ديسقوريدوس استفاده كردهايم . گزينش : قوىترين ماده در گياهان شيردار : اول شير و دوم تخم و سوم بيخ و چهارم برگ است . و چنان كه گفتيم اگر واژهء يتوع را بدون هيچ قيدى ذكر كردند شيرهء چشميزك منظور است . مزاج : شير چشميزك در چهارم گرم و خشك است . شيرهء گياهان ديگر كه ذكر شد گرم و خشكى در دوم تا سوم دارند . خاصيت : قرحهآور و سم است . و اگر در حوض ريزند ماهىها همه به روى آب آيند و مىميرند . آرايش : گوشت زائد ، زگيل ، خال ، زائدههاى اطراف ناخن را برمىكند . براى از بين بردن موى شيرهاش بر پوست مالند و در آفتاب اين كار را مىكنند موى را مىسترد و بعدا كه مىرويد ضعيف است و اگر عمل را تكرار كنند ديگر موى برنمىآيد . بهتر آن است كه با روغن زيتون مخلوط شود و براى ستردن موى به كار ببرند تا خطرى از او سر نزند . زخم و قرحه : بيخ يتوع با سركه باشد .